|
Ay Güneş'ten yaklaşık 400 kere daha küçük
fakat bize Güneş'ten 400 kere daha yakın olduğu
için gökyüzünde ikisi de aynı büyüklükte
gözükürler. Bir Güneş Tutulması, Ay'ın Güneş ile
Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların
sağlanması neticesinde meydana gelir. Tutulmanın
olabilmesi için, Ay'ın Yeniay safhasında olması
ve Yer etrafındaki yörüngesinin düzlemi ile
Yer'in Güneş etrafındaki yörünge düzleminin
arakesit noktaları doğrultusunun Güneş'in
merkezinden geçmesi gerekir. Diğer bir deyişle
Güneş Ay ve Dünya aynı doğrultuda olmalıdır.
Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır.
Yani Ay, Dünya etrafında yılda 12 kez dolanır.
Dolayısıyla,eğer Ay'ın yörünge düzlemi
Dünya'nınkiyle çakışık olsaydı, bir yılda 12 kez
Güneş tutulması meydana gelebilirdi. Fakat durum
böyle değildir. Ay'ın yörünge düzlemi ile
Dünya'nınki arasında yaklaşık 5° 9' lık bir açı
vardır. Bu açı nedeniyle Dünya, Ay ve Güneş,
Ay'ın Dünya etrafındaki her dolanımında tam
olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Böylece her
ay bir Güneş tutulması oluşmaz. Nitekim bir
yılda en az iki, en çok beş Güneş tutulması
meydana gelebilir.
Tam, halkalı ve parçalı olmak üzere üç tip Güneş
tutulması vardır. Bir Güneş tutulmasının tam
veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile
belirlenirken, parçalı oluşu Ay, gözlem yeri ve
Güneş arasındaki açıyla, bir başka deyişle, her
üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla
ilgilidir. Bilindiği gibi Ay, Dünya çevresinde
basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir
yörüngede dolanır. Bundan dolayı Dünya'ya olan
uzaklığı her an değişmektedir. Eğer tutulma
anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa, görünen
çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur, Güneş
diskinin tamamı örtülür ve Tam Tutulma meydana
gelir. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı
örtülmez, diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir
Halkalı Tutulma oluşur. Bazan da Ay ve Güneş'in
konumları öyledir ki, Ay, Güneş diskinin ancak
bir kısmını örter. Bu durumda da Parçalı Tutulma
meydana gelir. Tam ve halkalı tutulmaların
maksimum örtülme evresinden önceki ve sonraki
dönemlerinde de doğal olarak parçalı tutulma
evresi bulunur.
Ay'ın yarıçapı
Dünya'nınki ile mukayese edildiğinde çok küçük
olduğundan, Dünya'nın tamamı Güneş ve Ay
diskinin dış teğetlerinin oluşturduğu gölge
konisinin içine girmez. Bu nedenle bir Güneş
Tutulması Dünya üzerinde ancak belirli
bölgelerden görülebilir. Halbuki Ay
Tutulması'nda durum böyle değildir. Ay tutulması
o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir.
Ay tutulmalarında Dünya, Ay ile Güneş'in arasına
girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını
perdeleyebilecek kadar büyük olur.
Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre
çok daha önemlidir. Zira, tam tutulmada Güneş'in
tamamı Ay tarafından birkaç dakika için
örtüldüğünden, bu sırada yapılacak gözlemlerden
yıldızımızın dış atmosfer tabakaları, özellikle
koronanın fiziği hakkında önemli bilgiler elde
edilir.
Tam Güneş
Tutulması
Tam güneş
tutulması, Güneş'in Ay tarafından tamamen
kapatılmasıyla oluşur. Aşağıdaki resimlerde ve
çizimlerde tam güneş tutulması gösterilmiştir.
Halkalı Güneş
Tutulması
Güneş ve Ay aynı
hizaya gelir, ancak bazen belli ölçüde Ay,
Güneşten daha küçük görünür. Böyle oluşan
görüntü halkaya ya da yüzüğe benzer. Aşağıdaki
resimlerde ve çizimlerde halkalı güneş tutulması
gösterilmiştir.
Parçalı Güneş
Tutulması
Güneş ve Ay aynı
hizada olmazsa Güneş'in bir kısmı karanlık
görünür. Bu tutulmada gölge konisi Dünya
yüzeyiyle kesişmez. Aşağıdaki resimlerde ve
çizimlerde tam güneş tutulması gösterilmiştir.
Kaynak:
Tübitak Ulusal
Gözlemevi |
